Citação desta página em estilo APA.           Fechar

Tópicos

Introdução
Problemas
Liberdade
Valor
Conhecimento
Vida
Mente
Acaso
Física Quântica
Emaranhamento
Escândalos

Filósofos

Mortimer Adler
Rogers Albritton
Alexander of Aphrodisias
Samuel Alexander
William Alston
Anaximander
G. E. M. Anscombe
Anselm
Louise Antony
Thomas Aquinas
Aristóteles
David Armstrong
Harald Atmanspacher
Robert Audi
Augustine
J. L. Austin
A. J. Ayer
Alexander Bain
Mark Balaguer
Jeffrey Barrett
William Barrett
William Belsham
Henri Bergson
George Berkeley
Isaiah Berlin
Richard J. Bernstein
Bernard Berofsky
Robert Bishop
Max Black
Susan Blackmore
Susanne Bobzien
Emil du Bois-Reymond
Hilary Bok
Laurence BonJour
George Boole
Émile Boutroux
Daniel Boyd
F. H. Bradley
C. D. Broad
Michael Burke
Jeremy Butterfield
Lawrence Cahoone
C. A. Campbell
Joseph Keim Campbell
Rudolf Carnap
Carneades
Nancy Cartwright
Gregg Caruso
Ernst Cassirer
David Chalmers
Roderick Chisholm
Chrysippus
Cícero
Tom Clark
Randolph Clarke
Samuel Clarke
Anthony Collins
August Compte
Antonella Corradini
Diodorus Cronus
Jonathan Dancy
Donald Davidson
Mario De Caro
Democritus
William Dembski
Brendan Dempsey
Daniel Dennett
Jacques Derrida
René Descartes
John Dewey
Richard Double
Fred Dretske
Curt Ducasse
John Earman
Laura Waddell Ekstrom
Epictetus
Epicuro
Austin Farrer
Herbert Feigl
Arthur Fine
John Martin Fischer
Kuno Fischer
Frederic Fitch
Owen Flanagan
Luciano Floridi
Philippa Foot
Alfred Fouilleé
Harry Frankfurt
Richard L. Franklin
Bas van Fraassen
Michael Frede
Gottlob Frege
Peter Geach
Edmund Gettier
Carl Ginet
Alvin Goldman
Gorgias
Nicholas St. John Green
Niels Henrik Gregersen
H.Paul Grice
Ian Hacking
Ishtiyaque Haji
Stuart Hampshire
W. F. R. Hardie
Sam Harris
William Hasker
R. M. Hare
Georg W.F. Hegel
Martin Heidegger
Heraclitus
R. E. Hobart
Thomas Hobbes
David Hodgson
Shadsworth Hodgson
Baron d'Holbach
Ted Honderich
Pamela Huby
David Hume
Ferenc Huoranszki
Frank Jackson
William James
Jon Jarrett
Lord Kames
Robert Kane
Immanuel Kant
Tomis Kapitan
Walter Kaufmann
Jaegwon Kim
William King
Hilary Kornblith
Christine Korsgaard
Saul Kripke
Thomas Kuhn
Andrea Lavazza
James Ladyman
Christoph Lehner
Keith Lehrer
Gottfried Leibniz
Jules Lequyer
Leucippus
Michael Levin
Joseph Levine
George Henry Lewes
C. I. Lewis
David Lewis
Peter Lipton
C. Lloyd Morgan
John Locke
Michael Lockwood
Arthur O. Lovejoy
E. Jonathan Lowe
John R. Lucas
Lucrécio
Alasdair MacIntyre
Ruth Barcan Marcus
Tim Maudlin
James Martineau
Nicholas Maxwell
Storrs McCall
Hugh McCann
Colin McGinn
Michael McKenna
Brian McLaughlin
John McTaggart
Paul E. Meehl
Uwe Meixner
Alfred Mele
Trenton Merricks
John Stuart Mill
Dickinson Miller
G. E. Moore
Ernest Nagel
Thomas Nagel
Otto Neurath
Friedrich Nietzsche
John Norton
P. H. Nowell-Smith
Robert Nozick
William of Ockham
Timothy O'Connor
Parmenides
David F. Pears
Charles Sanders Peirce
Derk Pereboom
Gualtiero Piccinini
Steven Pinker
U. T. Place
Platão
Karl Popper
Porphyry
Huw Price
H. A. Prichard
Protagoras
Hilary Putnam
Willard van Orman Quine
Frank Ramsey
Ayn Rand
Michael Rea
Thomas Reid
Charles Renouvier
Nicholas Rescher
C. W. Rietdijk
Richard Rorty
Josiah Royce
Bertrand Russell
Paul Russell
Gilbert Ryle
Jean-Paul Sartre
Kenneth Sayre
T. M. Scanlon
Moritz Schlick
John Duns Scotus
Albert Schweitzer
Arthur Schopenhauer
John Searle
Wilfrid Sellars
David Shiang
Alan Sidelle
Ted Sider
Henry Sidgwick
Walter Sinnott-Armstrong
Peter Slezak
J. J. C. Smart
Saul Smilansky
Michael Smith
Baruch Spinoza
Allen Stairs
L. Susan Stebbing
Isabelle Stengers
George F. Stout
Galen Strawson
Peter Strawson
Eleonore Stump
Francisco Suárez
Richard Taylor
Kevin Timpe
Mark Twain
Peter Unger
Peter van Inwagen
Manuel Vargas
John Venn
Kadri Vihvelin
Voltaire
G.H. von Wright
David Foster Wallace
R. Jay Wallace
W. G. Ward
Ted Warfield
Roy Weatherford
C.F. von Weizsäcker
William Whewell
Alfred North Whitehead
David Widerker
David Wiggins
Bernard Williams
Timothy Williamson
Ludwig Wittgenstein
Susan Wolf
Xenophon

Cientistas

Emily Adlam
David Albert
Philip W. Anderson
Michael Arbib
Bobby Azarian
Walter Baade
Bernard Baars
Jeffrey Bada
Guido Bacciagaluppi
Leslie Ballentine
Marcello Barbieri
Jacob Barandes
Julian Barbour
Horace Barlow
Gregory Bateson
Jakob Bekenstein
John S. Bell
Mara Beller
Charles Bennett
Ludwig von Bertalanffy
Susan Blackmore
Margaret Boden
David Bohm
Niels Bohr
Ludwig Boltzmann
John Tyler Bonner
Emile Borel
Max Born
Satyendra Nath Bose
Walther Bothe
Jean Bricmont
Hans Briegel
Leon Brillouin
Daniel Brooks
Stephen Brush
Henry Thomas Buckle
S. H. Burbury
Melvin Calvin
William Calvin
Donald Campbell
John O. Campbell
Sadi Carnot
Sean B. Carroll
Anthony Cashmore
Eric Cavalcanti
Eric Chaisson
Gregory Chaitin
Jean-Pierre Changeux
Rudolf Clausius
Arthur Holly Compton
John Conway
Simon Conway-Morris
Peter Corning
George Cowan
Jerry Coyne
John Cramer
Francis Crick
E. P. Culverwell
Antonio Damasio
Olivier Darrigol
Charles Darwin
Paul Davies
Richard Dawkins
Terrence Deacon
Lüder Deecke
Richard Dedekind
Louis de Broglie
Stanislas Dehaene
Max Delbrück
Abraham de Moivre
David Depew
Bernard d'Espagnat
Paul Dirac
Theodosius Dobzhansky
Hans Driesch
John Dupré
John Eccles
Arthur Stanley Eddington
Gerald Edelman
Paul Ehrenfest
Manfred Eigen
Albert Einstein
George F. R. Ellis
Walter Elsasser
Hugh Everett, III
Franz Exner
Richard Feynman
R. A. Fisher
David Foster
Joseph Fourier
George Fox
Philipp Frank
Steven Frautschi
Edward Fredkin
Augustin-Jean Fresnel
Karl Friston
Benjamin Gal-Or
Howard Gardner
Lila Gatlin
Michael Gazzaniga
Nicholas Georgescu-Roegen
GianCarlo Ghirardi
J. Willard Gibbs
James J. Gibson
Nicolas Gisin
Paul Glimcher
Thomas Gold
A. O. Gomes
Brian Goodwin
Julian Gough
Joshua Greene
Dirk ter Haar
Jacques Hadamard
Mark Hadley
Ernst Haeckel
Patrick Haggard
J. B. S. Haldane
Stuart Hameroff
Augustin Hamon
Sam Harris
Ralph Hartley
Hyman Hartman
Jeff Hawkins
John-Dylan Haynes
Donald Hebb
Martin Heisenberg
Werner Heisenberg
Hermann von Helmholtz
Grete Hermann
John Herschel
Francis Heylighen
Basil Hiley
Art Hobson
Jesper Hoffmeyer
John Holland
Don Howard
John H. Jackson
Ray Jackendoff
Roman Jakobson
Jon Jarrett
E. T. Jaynes
William Stanley Jevons
Pascual Jordan
Eric Kandel
Ruth E. Kastner
Stuart Kauffman
Martin J. Klein
William R. Klemm
Christof Koch
Simon Kochen
Hans Kornhuber
Stephen Kosslyn
Daniel Koshland
Ladislav Kovàč
Leopold Kronecker
Bernd-Olaf Küppers
Rolf Landauer
Alfred Landé
Pierre-Simon Laplace
Karl Lashley
David Layzer
Joseph LeDoux
Jerome Lettvin
Michael Levin
Gilbert Lewis
Benjamin Libet
David Lindley
Bruce Lindsay
Grace Lindsay
Seth Lloyd
Werner Loewenstein
Hendrik Lorentz
Josef Loschmidt
Alfred Lotka
Ernst Mach
Donald MacKay
Henry Margenau
Lynn Margulis
Owen Maroney
David Marr
Lluis Masanes
Humberto Maturana
James Clerk Maxwell
John Maynard Smith
Ernst Mayr
John McCarthy
Barbara McClintock
Warren McCulloch
N. David Mermin
George Miller
Stanley Miller
Ulrich Mohrhoff
Jacques Monod
Vernon Mountcastle
Harold Morowitz
Gerd B. Müller
Markus P. Müller
Emmy Noether
Denis Noble
Donald Norman
Travis Norsen
Howard T. Odum
Alexander Oparin
Abraham Pais
Howard Pattee
Wolfgang Pauli
Massimo Pauri
Wilder Penfield
Roger Penrose
Gualtiero Piccinini
Steven Pinker
Colin Pittendrigh
Walter Pitts
Max Planck
Susan Pockett
Henri Poincaré
Michael Polanyi
Daniel Pollen
Ilya Prigogine
Hans Primas
Giulio Prisco
Zenon Pylyshyn
Henry Quastler
Adolphe Quételet
Pasco Rakic
Nicolas Rashevsky
Lord Rayleigh
Frederick Reif
Jürgen Renn
Giacomo Rizzolati
A.A. Roback
Emil Roduner
Juan Roederer
Robert Rosen
Frank Rosenblatt
Jerome Rothstein
David Ruelle
David Rumelhart
Michael Ruse
Stanley Salthe
Robert Sapolsky
Tilman Sauer
Ferdinand de Saussure
Jürgen Schmidhuber
Erwin Schrödinger
Aaron Schurger
Sebastian Seung
Thomas Sebeok
Franco Selleri
Claude Shannon
James A. Shapiro
Charles Sherrington
Abner Shimony
Herbert Simon
Dean Keith Simonton
Edmund Sinnott
B. F. Skinner
Lee Smolin
Ray Solomonoff
Herbert Spencer
Roger Sperry
John Stachel
Kenneth Stanley
Henry Stapp
Ian Stewart
Tom Stonier
Antoine Suarez
Leonard Susskind
Leo Szilard
Max Tegmark
Teilhard de Chardin
Libb Thims
William Thomson (Kelvin)
Richard Tolman
Giulio Tononi
Peter Tse
Alan Turing
Robert Ulanowicz
C. S. Unnikrishnan
Nico van Kampen
Antony Valentini
Francisco Varela
Vlatko Vedral
Vladimir Vernadsky
Clément Vidal
Mikhail Volkenstein
Heinz von Foerster
Richard von Mises
John von Neumann
Jakob von Uexküll
C. H. Waddington
Sara Imari Walker
James D. Watson
John B. Watson
Bruce Weber
Daniel Wegner
Steven Weinberg
August Weismann
Paul A. Weiss
Herman Weyl
John Wheeler
Jeffrey Wicken
Wilhelm Wien
Norbert Wiener
Eugene Wigner
E. O. Wiley
E. O. Wilson
Günther Witzany
Carl Woese
Stephen Wolfram
H. Dieter Zeh
Semir Zeki
Ernst Zermelo
Wojciech Zurek
Konrad Zuse
Fritz Zwicky

Apresentações

ABCD Harvard (ppt) Instituto Bhaktivedanta
Biossemiótica
Livre-Arbítrio
Causalidade Mental
Simpósio James
Palestra CCS25
Evo Devo 12 de Setembro
Evo Devo 2 de Outubro
Evo Devo Davies 12 de Novembro
O Homem É uma Máquina?

 
Aristóteles
Os pitagóricos, Sócrates e Platão tentaram conciliar um elemento de liberdade humana com o determinismo material e a lei causal. Mas o primeiro grande filósofo a argumentar de forma convincente a favor de algum indeterminismo foi provavelmente Aristóteles . Isso apesar de ele ter descrito uma cadeia causal que remonta a um motor primeiro ou causa primeira, e de ter elaborado as quatro causas possíveis (material, eficiente, formal e final).
Em sua Física e Metafísica, Aristóteles também afirmou que existiam "acidentes" causados pelo " acaso (τυχή)". Em sua Física (Livro II, capítulo iv), ele claramente considerou o acaso entre as causas. Aristóteles poderia ter acrescentado o acaso como uma quinta causa – uma causa incausada ou autocausada – que ocorre quando duas cadeias causais se encontram por acaso (συμβεβεκός). Ele observou que os primeiros físicos não encontraram lugar para o acaso entre as causas.
Aristóteles sabia que muitas decisões eram bastante previsíveis com base em hábitos e caráter, mas não eram menos livres se o próprio caráter e os hábitos previsíveis fossem desenvolvidos livremente no passado e pudessem ser modificados no futuro. Essa era a visão das filosofias e religiões orientais. Nosso karma é determinado por nossas ações passadas (mesmo de vidas passadas) e influencia fortemente nossas ações presentes, mas somos livres para melhorar nosso karma por meio de boas ações futuras.
Como um dos principais arquitetos do conceito de causalidade e formulador das quatro causas, as afirmações de Aristóteles sobre causas indefinidas são talvez sua contribuição mais significativa para a liberdade, no mundo e nas decisões humanas.

Galeria de Lógica de David Marans
Veja mais perfis de filósofos na Galeria de Lógica de David Marans.

Em sua Metafísica e Física , Aristóteles defende a existência do acaso e de causas incausadas ( causa sui ). E na Ética a Nicômaco, ele demonstra que nossas ações podem ser voluntárias e " depender de nós ", de modo que possamos ser moralmente responsáveis .

Nem existe qualquer causa definida para um acidente, mas apenas o acaso (τυχόν), nomeadamente uma causa indefinida (ἀόριστον).
Sem essas causas indefinidas (sem causa aparente), tudo aconteceria por necessidade.
É óbvio que existem princípios e causas que podem ser gerados e destruídos independentemente dos processos reais de geração e destruição; pois, se isso não fosse verdade, tudo seria necessariamente inevitável: isto é, teria que haver necessariamente alguma causa, que não seja acidental, para aquilo que é gerado e destruído. Será que isso acontecerá Sim, se acontecer ; caso contrário, não.
Alguns filósofos deterministas interpretaram o "acidente" de Aristóteles como a convergência de duas cadeias causais, considerando-o compatível com o determinismo, mas o próprio Aristóteles é inequívoco em sua oposição à necessidade estrita. Os acidentes são uma consequência do acaso.

Aristóteles rejeitou o determinismo em sua declaração sobre o acaso . Infelizmente, sua descrição do acaso como "obscuro" (ἄδηλος) para a razão humana levou séculos de filósofos a negar a existência do acaso.

As causas que levam a resultados aleatórios são indeterminadas; portanto, o acaso é obscuro para o cálculo humano e é uma causa acidental.
Aristóteles acreditava claramente que nossas deliberações (βουλευτῶν) envolvem escolhas (προαιρετῶν) entre possibilidades alternativas . No mínimo, "cabe a nós" agir ou não agir, e isso implica tanto a possibilidade de agir de outra forma quanto a responsabilidade moral por nossas ações.

A definição de Aristóteles da vontade voluntária como causada por deliberações dentro de um agente (o primeiro libertarianismo causal baseado no agente ) ainda é válida hoje.

Se, enquanto desejamos nosso fim, os meios para alcançá-lo são questões de deliberação e escolha, segue-se que as ações relacionadas a esses meios são feitas por escolha e são voluntárias. Mas as atividades nas quais as virtudes são exercidas lidam com meios. Portanto, a virtude também depende de nós mesmos. E o vício também. Pois onde somos livres para agir, também somos livres para nos abster de agir, e onde podemos dizer Não, também podemos dizer Sim; se, portanto, somos responsáveis por fazer algo quando fazê-lo é certo, também somos responsáveis por não fazê-lo quando não fazê-lo é errado, e se somos responsáveis por não fazer algo corretamente, também somos responsáveis por fazê-lo incorretamente. Mas se está em nosso poder fazer e nos abster de fazer o certo e o errado, e se, como vimos, ser bom ou mau é fazer o certo ou o errado, consequentemente depende de nós se somos virtuosos ou viciosos.

Mas se é manifesto que um homem é o autor de suas próprias ações, se não somos capazes de rastrear a conduta até outras origens que não aquelas dentro de nós mesmos, então as ações cujas origens estão dentro de nós (ἐν ἡμῖν), dependem de nós (ἐφ' ἡμῖν) e são voluntárias (ἐκούσια - desejadas).

Em sua Física, Livro II, Aristóteles descreveu o acaso como uma causa e a deliberação (βουλευτῶν) de um agente como uma causa. Ambas essas causas são possíveis, distintas da necessidade causal e do determinismo .

No século seguinte ao de Aristóteles, Epicuro descreveu essas mesmas três causas. Seguindo Aristóteles, Epicuro acreditava que os agentes humanos possuem uma capacidade autônoma de transcender a necessidade e o acaso de certos eventos. Essa capacidade especial nos torna moralmente responsáveis por nossas ações.

Epicuro, seguindo claramente Aristóteles, encontra um tertium quid , além da necessidade (a física de Demócrito) e do acaso
(a guinada de Epicuro).
O tertium quid é a autonomia do agente . Aristóteles a descreve como a deliberação do agente sobre o que escolher dentre as possibilidades do acaso.
...algumas coisas acontecem por necessidade (ἀνάγκη), outras por acaso (τύχη), outras por nossa própria ação (παρ' ἡμᾶς).
...a necessidade destrói a responsabilidade e o acaso é incerto; enquanto nossas próprias ações são autônomas, e é a elas que o louvor e a censura naturalmente se atribuem.

λέγει ἐν ἄλλοις γίνεσθαι ἃ μὲν κατ' ἀνάγκην, ἃ δὲ ἀπὸ τύχης, ἃ δὲ παρ' ἡμᾶς, διὰ τὸ τὴν μὲν ἀνάγκην ἀνυπεύθυνον εἶναι, τὴν δὲ τύχην ἄστατον ὁρᾶν, τὸ δὲ παρ' ἡμᾶς ἀδέσποτον, ᾧ καὶ τὸ μεμπτὸν καὶ τὸ ἐναντίον παρακολουθεῖν πέφυκεν
( Carta a Menoeceus , §133)

Aristóteles questionou aqueles que afirmavam que nossas ações são determinadas pelo nosso caráter. Isso negaria a responsabilidade moral . Ele admitiu que alguns aspectos do nosso caráter podem ser inatos e, portanto, limitar nossa responsabilidade. Mas somos, pelo menos em parte, livres para formar nosso caráter.

Mesmo quando nosso caráter determina adequadamente nossas escolhas, uma vez que fomos diretamente responsáveis por formar pelo menos parte desse caráter em um momento anterior de nossas vidas, somos agora indiretamente responsáveis por todas essas escolhas.

Mas suponha que alguém diga: "Todos os homens buscam o que lhes parece bom, mas não são responsáveis por esse aparente bem: a concepção que cada homem tem de seu fim é determinada por seu caráter."

Se, então, como se diz, nossas virtudes são voluntárias (e, de fato, somos em certo sentido parcialmente a causa de nossos estados de caráter, e é o fato de termos um certo caráter que nos leva a estabelecer um determinado fim), segue-se que nossos vícios também são voluntários; são voluntários da mesma maneira que nossas virtudes.

O fato de Aristóteles acreditar em um futuro aberto e ambíguo, com possibilidades alternativas, também é demonstrado por sua negação do Argumento Mestre lógico para o determinismo de Diodoro Cronos , na forma da famosa "batalha naval" de Aristóteles.

Diodoro argumentou, partindo de uma suposta necessidade de verdades passadas (o que é compreensível, ainda que seja uma aplicação errônea da lógica à realidade física), que algo impossível não é, nem jamais será, verdade.

Aristóteles reformulou o argumento como a verdade ou falsidade da afirmação de que uma batalha naval ocorrerá amanhã. Apesar da lei do terceiro excluído (ou princípio da bivalência ), que não admite um terceiro caso (ou tertium quid ), Aristóteles concluiu que a afirmação não é nem verdadeira nem falsa, apoiando um futuro ambíguo.

O que é, necessariamente é, quando é; e o que não é, necessariamente não é, quando não é. Mas nem tudo o que é, necessariamente é; e nem tudo o que não é, necessariamente não é. Pois dizer que tudo o que é, é necessariamente, quando é, não é o mesmo que dizer incondicionalmente que é necessariamente. O mesmo se aplica ao que não é. E a mesma lógica vale para os contraditórios: tudo necessariamente é ou não é, e será ou não será; mas não se pode dividir e dizer que um ou outro é necessário.

Quero dizer, por exemplo: é necessário que haja ou não uma batalha naval amanhã; mas não é necessário que uma batalha naval ocorra amanhã, nem que não ocorra — embora seja necessário que ocorra ou não ocorra. Portanto, como as afirmações são verdadeiras de acordo com a realidade, fica claro que, sempre que estas permitirem contrários conforme o acaso, o mesmo se aplica necessariamente às contradições. Isso acontece com coisas que nem sempre são assim ou nem sempre são falsas. Nesses casos, é necessário que uma ou outra das contradições seja verdadeira ou falsa — não necessariamente esta ou aquela, mas conforme o acaso; ou que uma seja verdadeira em vez da outra, mas que não seja já verdadeira ou falsa.

Aristóteles nunca negou a lei do terceiro excluído, apenas que a verdade ou falsidade de afirmações sobre eventos futuros ainda não existe . Observe que isso implica que pelo menos algumas coisas no passado podem ser alteradas no futuro, ou seja, os valores de verdade de afirmações sobre o futuro.

No século seguinte a Aristóteles, Epicuro propôs um desvio aleatório de alguns átomos, sem locais ou momentos específicos, como a fonte cosmológica do acaso. Embora esse modelo físico para o acaso seja engenhoso e tenha antecipado a mecânica quântica do século XX, Epicuro oferece poucas contribuições de profundo significado para o livre-arbítrio e a responsabilidade moral que já não estejam implícitas em Aristóteles.

Sobre a Alma ( De Anima )
No Livro III, Partes IV e V, talvez a parte mais controversa e confusa de toda a sua obra, Aristóteles afirma que a alma (psique) ou mente é imaterial . O intelecto (nous) é a parte da alma cujo pensamento ativo lhe confere poder causal (aitia) (dynamis) sobre o corpo material (hyle) (soma). Essa afirmação parece antecipar o problema mente-corpo de Descartes: como exatamente uma coisa (substância) ou propriedade imaterial exerce uma força causal sobre o corpo material?

Voltando-nos agora para a parte da alma com a qual a alma conhece (e se esta é separável das outras apenas em definição, ou também espacialmente), temos que indagar o que diferencia esta parte e como o pensamento pode ocorrer.

Se pensar é como perceber, então deve ser um processo no qual a alma é afetada por aquilo que é passível de ser pensado, ou um processo diferente, mas análogo a esse. A parte pensante da alma deve, portanto, ser, embora impassível, capaz de receber a forma de um objeto; isto é, deve ser potencialmente idêntica em caráter ao seu objeto sem ser o próprio objeto. O pensamento deve estar relacionado ao que é pensável, assim como o sentido está relacionado ao que é sensível...

Assim, aquilo que na alma é chamado de pensamento (por pensamento entendo aquilo pelo qual a alma pensa e julga) não é, antes de pensar, de fato uma coisa real. Por essa razão, não pode ser razoavelmente considerado como fundido com o corpo: se assim fosse, adquiriria alguma qualidade, como calor ou frio, ou mesmo teria um órgão como a faculdade sensorial; como não tem, não possui nenhum. Foi uma boa ideia chamar a alma de "lugar das formas", embora essa descrição se aplique apenas à alma pensante, e mesmo esta representa as formas apenas potencialmente, não de fato.

Parte V

Visto que em cada classe de coisas, como na natureza como um todo, encontramos dois fatores envolvidos, (1) uma matéria que é potencialmente todos os particulares incluídos na classe, (2) uma causa que é produtiva no sentido de que os faz todos (o último representando o primeiro, como por exemplo uma arte em relação ao seu material), esses elementos distintos devem igualmente ser encontrados dentro da alma.

E, de fato, a mente, como a descrevemos, é o que é em virtude de se tornar todas as coisas, enquanto existe outra que é o que é em virtude de criar todas as coisas: este é um tipo de estado positivo como a luz; pois, em certo sentido, a luz transforma cores potenciais em cores reais.

A mente, nesse sentido, é separável, impassível, pura, pois é, em sua essência, atividade (pois o ativo é sempre superior ao fator passivo, a força originária à matéria que ela forma).

O conhecimento atual é idêntico ao seu objeto: no indivíduo, o conhecimento potencial é anterior ao conhecimento atual no tempo, mas no universo como um todo, ele não é anterior nem mesmo no tempo. A mente não está, num instante, conhecendo e, noutro, não conhecendo. Quando a mente se liberta de suas condições presentes, ela se apresenta como simplesmente o que é e nada mais: somente isso é imortal e eterno (não nos lembramos, porém, de sua atividade anterior porque, enquanto a mente nesse sentido é impassível, a mente passiva é destrutível), e sem isso nada pensa.

Parte V em grego

430 a 10-25

Ἐπεὶ δ' [ὥσπερ] ἐν ἁπάσῃ τῇ φύσει ἐστὶ [τι] τὸ μὲν ὕλη ἑκάστῳ γένει (τοῦτο δὲ ὃ πάντα δυνάμει ἐκεῖνα), ἕτερον δὲ τὸ αἴτιον καὶ ποιητικόν, τῷ ποιεῖν πάντα, οἷον ἡ τέχνη πρὸς τὴν ὕλην πέπονθεν, ἀνάγκη καὶ ἐν τῇ ψυχῇ ὑπάρχειν ταύτας τὰς διαφοράς·

καὶ ἔστιν ὁ μὲν τοιοῦτος νοῦς τῷ πάντα γίνεσθαι, ὁ δὲ τῷ πάντα ποιεῖν, ὡς ἕξις τις, οἷον τὸ φῶς· τρόπον γάρ τινα καὶ τὸ φῶς ποιεῖ τὰ δυνάμει ὄντα χρώματα ἐνεργείᾳ χρώματα. καὶ οὗτος ὁ νοῦς χωριστὸς καὶ ἀπαθὴς καὶ ἀμιγής, τῇ οὐσίᾳ ὢν ἐνέργεια·

ἀεὶ γὰρ τιμιώτερον τὸ ποιοῦν τοῦ πάσχοντος καὶ ἡ ἀρχὴ τῆς ὕλης.

[τὸ δ' αὐτό ἐστιν ἡ κατ' ἐνέργειαν ἐπιστήμη τῷ πράγματι· ἡ δὲ κατὰ δύναμιν χρόνῳ προτέρα ἐν τῷ ἑνί, ὅλως δὲ οὐδὲ χρόνῳ, ἀλλ' οὐχ ὁτὲ μὲν νοεῖ ὁτὲ δ' οὐ νοεῖ.] χωρισθεὶς δ' ἐστὶ μόνον τοῦθ' ὅπερ ἐστί, καὶ τοῦτο μόνον ἀθάνατον καὶ ἀΐδιον (οὐ μνημονεύομεν δέ, ὅτι τοῦτο μὲν ἀπαθές, ὁ δὲ παθητικὸς νοῦς φθαρτός)· καὶ ἄνευ τούτου οὐθὲν νοεῖ.

O acaso como quinta causa, Física, Livro II, Partes 4-6
Parte 4

Mas o acaso e a espontaneidade também são considerados causas: muitosDiz-se que as coisas são e vêm a ser como resultado do acaso eespontaneidade. Devemos, portanto, indagar de que maneira o acaso e a espontaneidadeestão presentes entre as causas enumeradas, e se elas são as mesmasou diferente, e geralmente o que é acaso e espontaneidadesão.

Algumas pessoas até questionam se são reais ou não. Elas dizem:que nada acontece por acaso, mas que tudo aquilo a que atribuímosO acaso ou a espontaneidade têm uma causa definida, por exemplo, acontecer 'por acaso'.entrar no mercado e encontrar lá um homem que se desejava, mas que não se esperava.O ato de se encontrar se deve ao desejo de ir ao mercado e comprar. Da mesma forma, emEm outros casos de acaso, é sempre possível, afirmam, encontrar algo.que é a causa; mas não o acaso, pois se o acaso fosse real, pareceriaEstranho, de fato, e a pergunta que se pode levantar é: por que diabos nenhum dosOs sábios da antiguidade, ao falarem sobre as causas da geração e da decadência, levaram em consideração...explicação do acaso; donde parece que eles também não acreditavam nisso.Tudo acontece por acaso. Mas há uma outra circunstância surpreendente.Muitas coisas surgem e são por acaso e espontaneidade, e emborasaiba que cada um deles pode ser atribuído a alguma causa (como no antigo argumento).(disseram que negavam a chance), no entanto, eles falam de algumas dessas coisascomo acontecendo por acaso e outras não. Por essa razão também eles deveriamter ao menos mencionado o assunto de alguma forma ououtro.

Certamente, os primeiros físicos não encontraram espaço para o acaso entre eles.As causas que eles reconheceram foram o amor, a discórdia, a mente, o fogo, ou coisas semelhantes.Isso é estranho, quer eles tenham presumido que o acaso não existe.ou se eles achavam que existia, mas omitiram mencionar – e isso também.quando eles às vezes o usavam, como Empédocles faz quando diz que o arnem sempre é separada na região mais alta, mas 'conforme o acaso'.De qualquer forma, ele diz em sua cosmogonia que 'aconteceu de correr dessa maneira'.naquela época, mas muitas vezes funcionava de outra maneira.' Ele nos conta também que a maioria dosAs partes dos animais surgiram por acaso.

Há também aqueles que atribuem esta esfera celestial e tudo o maismundos para a espontaneidade. Dizem que o vórtice surgiu espontaneamente, ou seja,o movimento que separou e organizou em sua ordem atual tudo o que existe.Essa afirmação pode muito bem causar surpresa. Pois eles estão afirmando que a probabilidadeNão é responsável pela existência ou geração de animais e plantas.natureza, mente ou algo do gênero sendo a causa deles (pois issoNão é algo que surge por acaso de uma semente específica, mas sim uma azeitona deum tipo e um homem de outro tipo); e, no entanto, ao mesmo tempo, eles afirmamque a esfera celeste e as coisas visíveis mais divinas surgiram espontaneamente,não tendo uma causa semelhante à atribuída aos animais e às plantas. Contudo, se istoSendo assim, é um fato que merece ser analisado, e algo poderia...Bem já se disse sobre isso. Pois, além dos outros absurdos doEssa afirmação é ainda mais absurda quando as pessoas a fazem ao ver...Nada surge espontaneamente nos céus, mas muita coisa acontece por meio de...O acaso está entre as coisas que, como se diz, não são devidas ao acaso; enquantoDeveríamos ter esperado exatamente o oposto.

Outros, de fato, acreditam que o acaso é uma causa, masque é insondável para a inteligência humana, por ser algo divino eRepleto de mistério.

Assim, devemos indagar o que são acaso e espontaneidade, e se elessão iguais ou diferentes, e como se encaixam na nossa divisão decausas.

Parte 5

Em primeiro lugar, observamos que algumas coisas sempre acontecem noda mesma forma, e outros na maior parte dos casos. Claramente não se enquadra em nenhuma dessas categorias.Diz-se que o acaso é a causa, e que o 'efeito do acaso' também não pode ser...identificado com qualquer uma das coisas que acontecem por necessidade e sempre,ou na maior parte dos casos. Mas existe uma terceira classe de eventos além destes.dois eventos que todos dizem ser 'acaso' - é evidente que existe tal coisa.algo como acaso e espontaneidade; pois sabemos que coisas desse tiposão devidas ao acaso e as coisas devidas ao acaso são dissotipo.

Mas, em segundo lugar, alguns eventos acontecem por um motivo, outros por outro.Não. Novamente, alguns dos membros da classe anterior estão de acordo com o deliberadointenção, outras não, mas ambas pertencem à classe de coisas que são paraem prol de algo. Portanto, fica claro que mesmo entre as coisas queestão fora do necessário e do normal, existem alguns em conexão com os quaisA expressão "em prol de algo" é aplicável. (Eventos que são)"Em prol de algo" inclui tudo o que possa ser feito como resultado do pensamento.ou da natureza.) Coisas desse tipo, então, quando acontecem acidentalmenteDiz-se que são 'por acaso'. Pois assim como uma coisa é algo que está emPor si só ou incidentalmente, pode ser uma causa. Por exemplo, oA capacidade de construir casas é, por si só, a causa da própria casa, enquantoO pálido ou o musical é a causa incidental. Aquilo que é causa per seO efeito é determinado, mas a causa incidental é indeterminável.pois os atributos possíveis de um indivíduo são inúmeros. Resumindo.então; quando algo desse tipo acontece entre eventos que são paraEm função de algo, diz-se que é espontâneo ou por acaso. (OA distinção entre os dois deverá ser feita mais tarde; por ora, basta.se for evidente que ambos se enquadram na esfera das coisas feitas por amor a algo.de alguma coisa.)

Exemplo: Um homem está empenhado em arrecadar fundos para um banquete.Ele teria ido a tal lugar com o propósito de obtero dinheiro, se ele soubesse. Na verdade, ele foi lá por outro motivo.e foi apenas por acaso que ele conseguiu seu dinheiro indo até lá; eIsso não se devia ao fato de ele ir lá por norma ou necessariamente,nem o fim alcançado (obter o dinheiro) é uma causa presente nele mesmo -Pertence à classe de coisas que são intencionais e resultado de ação inteligente.deliberação. É quando essas condições são satisfeitas que o homem éDizia-se que ele havia ido 'por acaso'. Se ele tivesse ido de propósito deliberado ePara que conste aqui – se ele sempre ou normalmente ia lá quando estava coletando –pagamentos - não se poderia dizer que ele tenha ido 'por acaso'.

Fica claro, então, que o acaso é uma causa incidental na esfera.dessas ações em prol de algo que envolve um propósito. Inteligentereflexão, então, e acaso estão na mesma esfera, pois propósito implicareflexão inteligente.

É necessário, sem dúvida, que as causas do que acontece sejam esclarecidas.por acaso ser indefinido; e é por isso que se supõe que o acaso pertença aa classe do indefinido e ser insondável para o homem, e por que isso poderiaPode-se pensar que, de certa forma, nada acontece por acaso. Para todas essas afirmaçõesestão corretas, porque são bem fundamentadas. As coisas, de certa forma, acontecem.por acaso, pois ocorrem incidentalmente e o acaso é uma causa incidental.Mas, estritamente falando, não é a causa — sem ressalvas — de nada; poisPor exemplo, um construtor é a causa de uma casa; aliás, um flautista.Pode ser.

E as causas da vinda do homem e da obtenção do dinheiro (quando(Ele não veio por esse motivo) são inúmeras. Ele pode ter desejadover alguém, ou estar seguindo alguém, ou estar evitando alguém, ou talvezfui ver um espetáculo. Assim, dizer que o acaso é algo contrárioA palavra "regra" está correta. Pois "regra" se aplica ao que é sempre verdadeiro ou verdadeiro paraNa maior parte dos casos, enquanto o acaso pertence a um terceiro tipo de evento. Portanto,Em suma, visto que as causas desse tipo são indefinidas, o acaso também o é.(No entanto, em alguns casos, pode-se questionar se algum evento incidentalO fato pode ser a causa da ocorrência fortuita, por exemplo, da saúde do frescorO ar ou o calor do sol podem ser a causa, mas ter cortado o cabelo não pode ser;pois algumas causas incidentais são mais relevantes para o efeito do queoutros.)

O acaso ou a sorte são considerados 'bons' quando o resultado é bom, e 'maus' quando o resultado é negativo.quando é ruim. Os termos 'boa sorte' e 'má sorte' são usados quandoQualquer um dos resultados é de magnitude considerável. Assim, aquele que se encontra dentro de umDiz-se que um ás de grande mal ou de grande bem é sinal de sorte ou de infortúnio.A mente afirma a essência do atributo, ignorando os detalhes insignificantes.de diferença. Além disso, é com razão que a boa sorte é consideradatão instável; pois o acaso é instável, assim como nenhuma das coisas que resultamPode ser invariável ou normal.

Ambas são, portanto, como eu disse, causas incidentais - tanto o acaso quantoespontaneidade – na esfera das coisas que são capazes de acontecernem necessariamente, nem normalmente, e com referência àqueles que possam...Acontecer em função de algo.

Parte 6

A diferença reside no fato de que 'espontaneidade' é o termo mais abrangente. Cada resultadoO acaso provém daquilo que é espontâneo, mas nem tudo o que é espontâneo.O que é espontâneo surge do acaso.

O acaso e seus resultados são apropriados para agentes quesão capazes de boa sorte e de ação moral em geral. Portanto, necessariamente.O acaso está presente na esfera das ações morais. Isso é indicado pelo fato de queAcredita-se que a boa sorte seja igual, ou quase igual, à felicidade.e a felicidade como uma espécie de ação moral, visto que é uma boa ação. Portanto,O que não é capaz de ação moral não pode fazer nada por acaso. Assim,Um objeto inanimado, um animal inferior ou uma criança não podem fazer nada por acaso.porque é incapaz de intenção deliberada; nem a 'boa sorte' pode.ou que lhes seja atribuída a 'má sorte', exceto metaforicamente, como Protarco,Por exemplo, disse que as pedras com que os altares são feitos são afortunadas.porque são honrados, enquanto seus semelhantes são pisoteados.pé. Mesmo essas coisas, porém, podem, de certa forma, ser afetadas pelo acaso, quandoQuem lida com eles faz algo por acaso, mas não necessariamente.de outra forma.

A forma espontânea, por outro lado, é encontrada tanto em animais inferiores quanto em animais.e em muitos objetos inanimados. Dizemos, por exemplo, que o cavalo veio'espontaneamente', porque, embora sua chegada o tenha salvado, ele não veio.por questões de segurança. Novamente, o tripé caiu 'sozinho', porque, emboraQuando caiu, pôs-se de pé para servir de assento; nãoApaixonar-se por isso.

Portanto, fica claro que os eventos que (1) pertencem à classe geraldas coisas que podem acontecer em função de algo, (2) não acontecempassar em função do que realmente resulta, e (3) ter um externoA causa pode ser descrita pela expressão 'por espontaneidade'. Essas causas 'espontâneas'Diz-se que os eventos são "acadêmicos" se apresentarem as seguintes características adicionais:de serem objetos de intenção deliberada e devidos a agentes capazesdesse modo de ação. Isso é indicado pela expressão 'em vão', queÉ usado quando A, que visa atingir B, não resulta em B. Por exemplo,Dar um passeio serve para evacuar o intestino; se isso acontecernão seguimos após caminhar, dizemos que caminhamos 'em vão' e queA caminhada era 'em vão'. Isso implica que o que naturalmente é o meio paraUm fim é 'em vão' quando não produz o resultado para o qual foi criado.os meios naturais - pois seria absurdo um homem dizer que se banhouEm vão, porque o sol não foi eclipsado, já que aquele não havia terminado comuma visão para o outro. Assim, o espontâneo é uniforme de acordo com sua derivação.O caso em que a coisa em si acontece em vão. A pedra que atingiuO homem não caiu com o propósito de atingi-lo; portanto, caiu.espontaneamente, porque pode ter caído pela ação de um agente ecom o propósito de atacar. A diferença entre espontaneidade e o quêOs resultados obtidos por acaso são maiores nas coisas que surgem por natureza; poisQuando algo se mostra contrário à natureza, não dizemos que surgiu do nada.ser por acaso, mas por espontaneidade. Contudo, estritamente falando, isso também é diferente.do próprio espontâneo; pois a causa deste último é externa, quedo antigo interno.

Já explicamos o que é acaso e o que é espontaneidade, eEm que diferem entre si. Ambos pertencem ao modo de causalidade.'Fonte de mudança', seja para algum agente natural ou algum agente inteligente, ésempre a causa; mas nesse tipo de causalidade o número de possíveisAs causas são infinitas.

A espontaneidade e o acaso são causas de efeitos que, emborapodem resultar da inteligência ou da natureza, ou podem, na verdade, ter sido causadas por algo.Aliás. Ora, visto que nada que seja incidental é anterior ao que éEm si, é claro que nenhuma causa incidental pode ser anterior a uma causa por si só.se. A espontaneidade e o acaso, portanto, são posteriores à inteligência enatureza. Portanto, por mais que seja verdade que os céus se devem à espontaneidade,Continuará sendo verdade que a inteligência e a natureza serão causas primordiais.Deste Tudo e de muitas outras coisas nele.

4

1 Λέγεται δὲ καὶ ἡ τύχη καὶ τὸ αὐτόματον τῶν αἰτίων, καὶ πολλὰ καὶ εἶναι καὶ γίγνεσθαι διὰ τύχην καὶ διὰ τὸ αὐτόματον· τίνα οὖν τρόπον ἐν τούτοις ἐστὶ τοῖς αἰτίοις ἡ τύχη καὶ τὸ αὐτόματον, καὶ πότερον τὸ αὐτὸ ἡ τύχη καὶ τὸ αὐτόματον ἢ ἕτερον, καὶ ὅλως τί ἐστιν ἡ τύχη καὶ τὸ αὐτόματον, ἐπισκεπτέον.

2 Ἔνιοι γὰρ καὶ εἰ ἔστιν ἢ μὴ ἀποροῦσιν· [196a] οὐδὲν γὰρ δὴ γίγνεσθαι ἀπὸ τύχης φασίν, ἀλλὰ πάντων εἶναί τι αἴτιον ὡρισμένον ὅσα λέγομεν ἀπὸ ταὐτομάτου γίγνεσθαι ἢ τύχης, οἷον τοῦ ἐλθεῖν ἀπὸ τύχης εἰς τὴν ἀγοράν, καὶ καταλαβεῖν ὃν ἐβούλετο μὲν οὐκ ᾤετο δέ, αἴτιον τὸ βούλεσθαι ἀγοράσαι ἐλθόντα. 3. λαβεῖν τὸ αἴτιον, ἀλλ' οὐ τύχην, ἐπεὶ εἴ γέ τι ἦν ἡ τύχη, ἄτοπον ἂν φανείη ὡς ἀληθῶς, καὶ ἀπορήσειεν ἄν τις διὰ τί ποτ' οὐδεὶς τῶν ἀρχαίων σοφῶν τὰ αἴτια περὶ γενέσεως καὶ φθορᾶς λέγων περὶ τύχης οὐδὲν διώρισεν, ἀλλ' ὡς ἔοικεν, οὐδὲν ᾤοντο οὐδ' ἐκεῖνοι εἶναι ἀπὸ τύχης.

4 Ἀλλὰ καὶ τοῦτο θαυμαστόν· πολλὰ γὰρ καὶ γίγνεται καὶ ἔστιν ἀπὸ τύχης καὶ ἀπὸ ταὐτομάτου, ἃ οὐκ ἀγνοοῦντες ὅτι ἔστιν ἐπανενεγκεῖν ἕκαστον ἐπί τι αἴτιον τῶν γιγνομένων, καθάπερ ὁ παλαιὸς λόγος εἶπεν ὁ ἀναιρῶν τὴν τύχην, ὅμως τούτων τὰ μὲν εἶναί φασι πάντες ἀπὸ τύχης τὰ δ' οὐκ ἀπὸ τύχης. 5 Διὸ καὶ ἁμῶς γέ πως ἦν ποιητέον αὐτοῖς μνείαν. Ἀλλὰ μὴν οὐδ' ἐκείνων γέ τι ᾤοντο εἶναι τὴν τύχην, οἷον φιλίαν ἢ νεῖκος ἢ νοῦν ἢ πῦρ ἢ ἄλλο γέ τι τῶν τοιούτων. Ἄτοπον οὖν εἴτε μὴ ὑπελάμβανον εἶναι εἴτε οἰόμενοι παρέλειπον. 6 Καὶ ταῦτ' ἐνίοτε χρώμενοι, ὥσπερ Ἐμπεδοκλῆς οὐκ ἀεὶ τὸν ἀέρα ἀνωτάτω ἀποκρίνεσθαί φησιν, ἀλλ' ὅπως ἂν τύχῃ. Λέγει γοῦν ἐν τῇ κοσμοποιίᾳ ὡς “οὕτω συνέκυρσε θέων τοτέ, πολλάκι δ' ἄλλως”· καὶ τὰ μόρια τῶν ζῴων ἀπὸ τύχης γενέσθαι τὰ πλεῖστά φησιν.

7 Εἰσὶ δέ τινες οἳ καὶ τοὐρανοῦ τοῦδε καὶ τῶν κόσμων πάντων αἰτιῶνται τὸ αὐτόματον· ἀπὸ ταὐτομάτου γὰρ γενέσθαι τὴν δίνην καὶ τὴν κίνησιν τὴν διακρίνασαν καὶ καταστήσασαν εἰς ταύτην τὴν τάξιν τὸ πᾶν.

8 Καὶ μάλα τοῦτό γε αὐτὸ θαυμάσαι ἄξιον· λέγοντες γὰρ τὰ μὲν ζῷα καὶ τὰ φυτὰ ἀπὸ τύχης μήτε εἶναι μήτε γίγνεσθαι, ἀλλ' ἤτοι φύσιν ἢ νοῦν ἤ τι τοιοῦτον ἕτερον εἶναι τὸ αἴτιον (οὐ γὰρ ὅ τι ἔτυχεν ἐκ τοῦ σπέρματος ἑκάστου γίγνεται, ἀλλ' ἐκ μὲν τοῦ τοιουδὶ ἐλαία ἐκ δὲ τοῦ τοιουδὶ ἄνθρωπος), τὸν δ' οὐρανὸν καὶ τὰ θειότατα τῶν φανερῶν ἀπὸ τοῦ αὐτομάτου γενέσθαι, τοιαύτην δ' αἰτίαν μηδεμίαν εἶναι οἵαν τῶν ζῴων καὶ τῶν φυτῶν. 9 Καίτοι εἰ οὕτως ἔχει, τοῦτ' αὐτὸ ἄξιον ἐπιστάσεως, καὶ καλῶς ἔχει λεχθῆναί [196b] τι περὶ αὐτοῦ. Πρὸς γὰρ τῷ καὶ ἄλλως ἄτοπον εἶναι τὸ λεγόμενον, ἔτι ἀτοπώτερον τὸ λέγειν ταῦτα ὁρῶντας ἐν μὲν τῷ οὐρανῷ οὐδὲν ἀπὸ ταὐτομάτου γιγνόμενον, ἐν δὲ τοῖς οὐκ ἀπὸ τύχης πολλὰ συμβαίνοντα ἀπὸ τύχης· καίτοι εἰκός γε ἦν τοὐναντίον γίγνεσθαι.

10. διανοίᾳ ὡς θεῖόν τι οὖσα καὶ δαιμονιώτερον.

11 Ὥστε σκεπτέον καὶ τί ἑκάτερον, καὶ εἰ ταὐτὸν ἢ ἕτερον τό τε αὐτόματον καὶ ἡ τύχη, καὶ πῶς εἰς τὰ διωρισμένα αἴτια ἐμπίπτουσιν.

5

1 Πρῶτον μὲν οὖν, ἐπειδὴ ὁρῶμεν τὰ μὲν ἀεὶ ὡσαύτως γιγνόμενα τὰ δὲ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, φανερὸν ὅτι οὐδετέρου τούτων αἰτία ἡ τύχη λέγεται οὐδὲ τὸ ἀπὸ τύχης, οὔτε τοῦ ἐξ ἀνάγκης καὶ αἰεὶ οὔτε τοῦ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ. Ἀλλ' ἐπειδὴ ἔστιν ἃ γίγνεται καὶ παρὰ ταῦτα, καὶ ταῦτα πάντες φασὶν εἶναι ἀπὸ τύχης, φανερὸν ὅτι ἔστι τι ἡ τύχη καὶ τὸ αὐτόματον· τά τε γὰρ τοιαῦτα ἀπὸ τύχης καὶ τὰ ἀπὸ τύχης τοιαῦτα ὄντα ἴσμεν.

2 Τῶν δὲ γιγνομένων τὰ μὲν ἕνεκά του γίγνεται τὰ δ' οὔ (τούτων δὲ τὰ μὲν κατὰ προαίρεσιν, τὰ δ' οὐ κατὰ προαίρεσιν, ἄμφω δ' ἐν τοῖς ἕνεκά του). τὸ πολὺ ἔστιν ἔνια περὶ ἃ ἐνδέχεται ὑπάρχειν τὸ ἕνεκά του. Ἔστι δ' ἕνεκά του ὅσα τε ἀπὸ διανοίας ἂν πραχθείη καὶ ὅσα ἀπὸ φύσεως. 3 Τὰ δὴ τοιαῦτα ὅταν κατὰ συμβεβηκὸς γένηται, ἀπὸ τύχης φαμὲν εἶναι (ὥσπερ γὰρ καὶ ὄν ἐστι τὸ μὲν καθ' αὑτὸ τὸ δὲ κατὰ συμβεβηκός, οὕτω καὶ αἴτιον ἐνδέχεται εἶναι, οἷον οἰκίας καθ' αὑτὸ μὲν αἴτιον τὸ οἰκοδομικόν, κατὰ συμβεβηκὸς δὲ τὸ λευκὸν ἢ τὸ μουσικόν. 4 Τὸ μὲν οὖν καθ' αὑτὸ αἴτιον ὡρισμένον, τὸ δὲ κατὰ συμβεβηκὸς ἀόριστον· ἄπειρα γὰρ ἂν τῷ ἑνὶ συμβαίη). 5 Καθάπερ οὖν ἐλέχθη, ὅταν ἐν τοῖς ἕνεκά του γιγνομένοις τοῦτο γένηται, τότε λέγεται ἀπὸ ταὐτομάτου καὶ ἀπὸ τύχης (αὐτῶν δὲ πρὸς ἄλληλα τὴν διαφορὰν τούτων ὕστερον διοριστέον· νῦν δὲ τοῦτο ἔστω φανερόν, ὅτι ἄμφω ἐν τοῖς ἕνεκά τού ἐστιν). 6 Οἷον ἕνεκα τοῦ ἀπολαβεῖν τὸ ἀργύριον ἦλθεν ἂν κομιζομένου τὸν ἔρανον, εἰ ᾔδει· ἦλθε δ' οὐ τούτου ἕνεκα, ἀλλὰ συνέβη αὐτῷ ἐλθεῖν, καὶ ποιῆσαι τοῦτο τοῦ κομίσασθαι ἕνεκα· τοῦτο δὲ οὔθ' ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ φοιτῶν εἰς τὸ [197a] χωρίον οὔτ' ἐξ ἀνάγκης· 7 ἔστι δὲ τὸ τέλος, ἡ κομιδή, οὐ τῶν ἐν αὐτῷ αἰτίων, ἀλλὰ τῶν προαιρετῶν καὶ ἀπὸ διανοίας· καὶ λέγεταί γε τότε ἀπὸ τύχης ἐλθεῖν, εἰ δὲ προελόμενος καὶ τούτου ἕνεκα ἢ ἀεὶ φοιτῶν ἢ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ [κομιζόμενος], οὐκ ἀπὸ τύχης.

8. ἕνεκά του. 9 Διὸ περὶ τὸ αὐτὸ διάνοια καὶ τύχη· ἡ γὰρ προαίρεσις οὐκ ἄνευ διανοίας. 10 Ἀόριστα μὲν οὖν τὰ αἴτια ἀνάγκη εἶναι ἀφ' ὧν ἂν γένοιτο τὸ ἀπὸ τύχης. Ὅθεν καὶ ἡ τύχη τοῦ ἀορίστου εἶναι δοκεῖ καὶ ἄδηλος ἀνθρώπῳ, καὶ ἔστιν ὡς οὐδὲν ἀπὸ τύχης δόξειεν ἂν γίγνεσθαι. Πάντα γὰρ ταῦτα ὀρθῶς λέγεται, εὐλόγως. 11 Ἔστιν μὲν γὰρ ὡς γίγνεται ἀπὸ τύχης。 ἔστιν αἴτιον ὡς συμβεβηκὸς ἡ τύχη· ὡς δ' ἁπλῶς οὐδενός· 12 οἷον οἰκίας οἰκοδόμος μὲν αἴτιος, κατὰ συμβεβηκὸς δὲ αὐλητής, καὶ τοῦ ἐλθόντα κομίσασθαι τὸ ἀργύριον, μὴ τούτου ἕνεκα ἐλθόντα, ἄπειρα τὸ πλῆθος· καὶ γὰρ ἰδεῖν τινὰ βουλόμενος καὶ διώκων καὶ φεύγων καὶ θεασόμενος.

13 Καὶ τὸ φάναι εἶναί τι παράλογον τὴν τύχην ὀρθῶς· ὁ γὰρ λόγος ἢ τῶν ἀεὶ ὄντων ἢ τῶν ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, ἡ δὲ τύχη ἐν τοῖς γιγνομένοις παρὰ ταῦτα. Ὥστ' ἐπεὶ ἀόριστα τὰ οὕτως αἴτια, καὶ ἡ τύχη ἀόριστον. 14 Ὅμως δ' ἐπ' ἐνίων ἀπορήσειεν ἄν τις, ἆρ' οὖν τὰ τυχόντα αἴτι' ἂν γένοιτο τῆς τύχης· οἷον ὑγιείας ἢ πνεῦμα ἢ εἵλησις, ἀλλ' οὐ τὸ ἀποκεκάρθαι· ἔστιν γὰρ ἄλλα ἄλλων ἐγγύτερα τῶν κατὰ συμβεβηκὸς αἰτίων.

15 Τύχη δὲ ἀγαθὴ μὲν λέγεται ὅταν ἀγαθόν τι ἀποβῇ, φαύλη δὲ ὅταν φαῦλόν τι, εὐτυχία δὲ καὶ δυστυχία ὅταν μέγεθος ἔχοντα ταῦτα· 16 διὸ καὶ τὸ παρὰ μικρὸν κακὸν ἢ ἀγαθὸν λαβεῖν μέγα ἢ εὐτυχεῖν ἢ ἀτυχεῖν ἐστίν, ὅτι ὡς ὑπάρχον λέγει ἡ διάνοια· τὸ γὰρ παρὰ μικρὸν ὥσπερ οὐδὲν ἀπέχειν δοκεῖ. 17 Ἔτι ἀβέβαιον ἡ εὐτυχία εὐλόγως· ἡ γὰρ τύχη ἀβέβαιος· οὔτε γὰρ ἀεὶ οὔθ' ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ οἷόν τ' εἶναι τῶν ἀπὸ τύχης οὐθέν.

6

1 Ἔστι μὲν οὖν ἄμφω αἴτια, καθάπερ εἴρηται, κατὰ συμβεβηκός – καὶ ἡ τύχη καὶ τὸ αὐτόματον – ἐν τοῖς ἐνδεχομένοις γίγνεσθαι μὴ ἁπλῶς μηδ' ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, καὶ τούτων ὅσ' ἂν γένοιτο ἕνεκά του. 2 Διαφέρει δ' ὅτι τὸ αὐτόματον ἐπὶ πλεῖόν ἐστι· τὸ μὲν γὰρ ἀπὸ τύχης [197b] πᾶν ἀπὸ ταὐτομάτου, τοῦτο δ' οὐ πᾶν ἀπὸ τύχης.

3 Ἡ μὲν γὰρ τύχη καὶ τὸ ἀπὸ τύχης ἐστὶν ὅσοις καὶ τὸ εὐτυχῆσαι ἂν ὑπάρξειεν καὶ ὅλως πρᾶξις. Διὸ καὶ ἀνάγκη περὶ τὰ πρακτὰ εἶναι τὴν τύχην (σημεῖον δ' ὅτι δοκεῖ ἤτοι ταὐτὸν εἶναι τῇ εὐδαιμονίᾳ ἡ εὐτυχία ἢ ἐγγύς, ἡ δ' εὐδαιμονία πρᾶξίς τις· εὐπραξία γάρ), ὥσθ' ὁπόσοις μὴ ἐνδέχεται πρᾶξαι, οὐδὲ τὸ ἀπὸ τύχης τι ποιῆσαι. 4 Καὶ διὰ τοῦτο οὔτε ἄψυχον οὐδὲν οὔτε θηρίον οὔτε παιδίον οὐδὲν ποιεῖ ἀπὸ τύχης, ὅτι οὐκ ἔχει προαίρεσιν· οὐδ' εὐτυχία οὐδ' ἀτυχία ὑπάρχει τούτοις, εἰ μὴ καθ' ὁμοιότητα, ὥσπερ ἔφη Πρώταρχος εὐτυχεῖς εἶναι τοὺς λίθους ἐξ ὧν οἱ βωμοί, ὅτι τιμῶνται, οἱ δὲ ὁμόζυγες αὐτῶν καταπατοῦνται. 5 ὅταν ὁ πράττων τι περὶ αὐτὰ πράξῃ ἀπὸ τύχης, ἄλλως δὲ οὐκ ἔστιν.

6 Τὸ δ' αὐτόματον καὶ τοῖς ἄλλοις ζῴοις καὶ πολλοῖς τῶν ἀψύχων, οἷον ὁ ἵππος αὐτόματος, φαμέν, ἦλθεν, ὅτι ἐσώθη μὲν ἐλθών, οὐ τοῦ σωθῆναι δὲ ἕνεκα ἦλθε· καὶ ὁ τρίπους αὐτόματος κατέπεσεν· ἔστη μὲν γὰρ τοῦ καθῆσθαι ἕνεκα, ἀλλ' οὐ τοῦ καθῆσθαι ἕνεκα κατέπεσεν. 7 . ἕνεκα γένηται ὧν ἔξω τὸ αἴτιον, τότε ἀπὸ τοῦ αὐτομάτου λέγομεν· ἀπὸ τύχης δέ, τούτων ὅσα ἀπὸ τοῦ αὐτομάτου γίγνεται τῶν προαιρετῶν τοῖς ἔχουσι προαίρεσιν. 8 Σημεῖον δὲ τὸ μάτην, ὅτι λέγεται ὅταν μὴ γένηται τὸ ἕνεκα ἄλλου ἐκείνου ἕνεκα, οἷον εἰ τὸ βαδίσαι λαπάξεως ἕνεκά ἐστιν, εἰ δὲ μὴ ἐγένετο βαδίσαντι, μάτην φαμὲν βαδίσαι καὶ ἡ βάδισις ματαία, ὡς τοῦτο ὂν τὸ μάτην, τὸ πεφυκὸς ἄλλου ἕνεκα, ὅταν μὴ περαίνῃ ἐκεῖνο οὗ ἕνεκα ἦν καὶ ἐπεφύκει, ἐπεὶ εἴ τις λούσασθαι φαίη μάτην ὅτι οὐκ ἐξέλιπεν ὁ ἥλιος, γελοῖος ἂν εἴη· οὐ γὰρ ἦν τοῦτο ἐκείνου ἕνεκα. Οὕτω δὴ τὸ αὐτόματον καὶ κατὰ τὸ ὄνομα ὅταν αὐτὸ μάτην γένηται· κατέπεσεν γὰρ οὐ τοῦ πατάξαι ἕνεκεν ὁ λίθος· ἀπὸ τοῦ αὐτομάτου ἄρα κατέπεσεν ὁ λίθος, ὅτι πέσοι ἂν ὑπὸ τινὸς καὶ τοῦ πατάξαι ἕνεκα.

9 Μάλιστα δ' ἐστὶ χωριζόμενον τοῦ ἀπὸ τύχης ἐν τοῖς φύσει γιγνομένοις· ὅταν γὰρ γένηταί τι παρὰ φύσιν, τότε οὐκ ἀπὸ τύχης ἀλλὰ μᾶλλον ἀπὸ ταὐτομάτου γεγονέναι φαμέν. Ἔστι δὲ καὶ τοῦτο ἕτερον· τοῦ μὲν γὰρ ἔξω τὸ αἴτιον, τοῦ δ' ἐντός.

10 [198a] Τί μὲν οὖν ἐστιν τὸ αὐτόματον καὶ τί ἡ τύχη, εἴρηται, καὶ τί διαφέρουσιν ἀλλήλων. 11 Τῶν δὲ τρόπων τῆς αἰτίας ἐν τοῖς ὅθεν ἡ ἀρχὴ τῆς κινήσεως ἑκάτερον αὐτῶν· ἢ γὰρ τῶν φύσει τι ἢ τῶν ἀπὸ διανοίας αἰτίων ἀεί ἐστιν· ἀλλὰ τούτων τὸ πλῆθος ἀόριστον.12.Ἐπεὶ δ' ἐστὶ τὸ αὐτόματον καὶ ἡ τύχη αἴτια ὧν ἂν ἢ νοῦς γένοιτο αἴτιος ἢ φύσις, ὅταν κατὰ συμβεβηκὸς αἴτιόν τι γένηται τούτων αὐτῶν, οὐδὲν δὲ κατὰ συμβεβηκός ἐστι πρότερον τῶν καθ' αὑτό [causa em si], δῆλον ὅτι οὐδὲ τὸ κατὰ συμβεβηκὸς αἴτιον πρότερον τοῦ καθ' αὑτό. Ὕστερον ἄρα τὸ αὐτόματον καὶ ἡ τύχη καὶ νοῦ καὶ φύσεως· ὥστ' εἰ ὅτι μάλιστα τοῦ οὐρανοῦ αἴτιον τὸ αὐτόματον, ἀνάγκη πρότερον νοῦν αἴτιον καὶ φύσιν εἶναι καὶ ἄλλων πολλῶν καὶ τοῦδε τοῦ παντός.

Possibilidades e realidades
Em sua Metafísica, Aristóteles descreveu o status "real" ou físico das "atualidades" (ἐνέργεια) ou da "realidade completa" (ἐντελέχειαν), em comparação com as "possibilidades" que, segundo Aristóteles, existem apenas "potencialmente" (δυνάμει). Suas ideias foram brevemente citadas pelo físico quântico Werner Heisenberg em suas Palestras Gifford de 1955, como auxílio na explicação do papel da probabilidade na mecânica quântica.

Em Metafísica, Livro IX, iii (1047a) encontramos

A palavra "atualidade", que associamos à "realidade completa", foi, em geral, estendida dos movimentos a outras coisas; pois a atualidade, em sentido estrito, é considerada idêntica ao movimento. Assim, as pessoas não atribuem movimento a coisas inexistentes, embora atribuam outros predicados. Por exemplo, dizem que coisas inexistentes são objetos de pensamento e desejo, mas não que sejam movidas; e isso porque, embora hipoteticamente não existam de fato, teriam que existir de fato se fossem movidas. Pois, dentre as coisas inexistentes, algumas existem potencialmente; mas não existem, porque não existem em realidade completa.

ἐλήλυθε δ᾽ ἡ ἐνέργεια τοὔνομα, ἡ πρὸς τὴν ἐντελέχειαν συντιθεμένη, καὶ ἐπὶ τὰ ἄλλα ἐκ τῶν κινήσεων μάλιστα: δοκεῖ γὰρ ἡ ἐνέργεια μάλιστα ἡ κίνησις εἶναι, διὸ καὶ τοῖς μὴ οὖσιν οὐκ ἀποδιδόασι τὸ κινεῖσθαι, ἄλλας δέ τινας κατηγορίας, οἷον διανοητὰ καὶ ἐπιθυμητὰ εἶναι τὰ μὴ ὄντα, [35] κινούμενα δὲ οὔ, τοῦτο δὲ ὅτι οὐκ ὄντα ἐνεργείᾳ ἔσονται ἐνεργείᾳ. [1047β] [1] τῶν γὰρ μὴ ὄντων ἔνια δυνάμει ἐστίν: οὐκ ἔστι δέ, ὅτι οὐκ ἐντελεχείᾳ ἐστίν.
Para Professores
Para Pesquisadores

1. Aristóteles, Metafísica, Livro V, 1025a25

οὐδὲ δὴ αἴτιον ὡρισμένον οὐδὲν του̂ συμβεβηκότος ἀλλὰ τὸ τυχόν: του̂το δ' ἀόριστον.
Metafísica, Livro V, 1025a25

2. Aristóteles, Metafísica, Livro VI, 1027a29

ὅτι δ' εἰσὶν ἀρχαὶ καὶ αἴτια γενητὰ καὶ φθαρτὰ [30] ἄνευ τοῦ γίγνεσθαι καὶ φθείρεσθαι, φανερόν. εἰ γὰρ μὴ τοῦτ', ἐξ ἀνάγκης πάντ' ἔσται, εἰ τοῦ γιγνομένου καὶ φθειρομένου μὴ κατὰ συμβεβηκὸς αἴτιόν τι ἀνάγκη εἶναι. πότερον γὰρ ἔσται τοδὶ ἢ οὔ; ἐάν γε τοδὶ γένηται: εἰ δὲ μή, οὔ.
Metafísica, Livro VI, 1027a

3. Aristóteles, Metafísica, Livro XI, 1065a33

τὰ δ' αἴτια ἀόριστα ἀφ' ὡ̂ν ἂν γένοιτο τὰ ἀπὸ τύχης, διὸ ἄδηλος ἀνθρωπίνῳ λογισμῳ̂ καὶ αἴτιον κατὰ συμβεβηκός, ἁπλω̂ς δ' οὐδενός.
Metafísica, Livro XI, 1065a

4. Aristóteles, Ética a Nicómaco, III.v

ὄντος δὴ βουλητοῦ μὲν τοῦ τέλους, βουλευτῶν δὲ καὶ προαιρετῶν τῶν πρὸς τὸ τέλος, αἱ περὶ ταῦτα πράξεις κατὰ προαίρεσιν ἂν εἶεν καὶ ἑκούσιοι. αἱ δὲ τῶν ἀρετῶν ἐνέργειαι περὶ ταῦτα. ἐφ' ἡμῖν δὴ καὶ ἡ ἀρετή, ὁμοίως δὲ καὶ ἡ κακία. ἐν οἷς γὰρ ἐφ' ἡμῖν τὸ πράττειν, καὶ τὸ μὴ πράττειν, καὶ ἐν οἷς τὸ μή, καὶ τὸ ναί: ὥστ' εἰ τὸ πράττειν καλὸν ὂν ἐφ' ἡμῖν ἐστί, καὶ τὸ μὴ πράττειν ἐφ' ἡμῖν ἔσται αἰσχρὸν ὄν, καὶ εἰ τὸ μὴ πράττειν καλὸν ὂν ἐφ' ἡμῖν, καὶ τὸ πράττειν αἰσχρὸν ὂν ἐφ' ἡμῖν. εἰ δ' ἐφ' ἡμῖν τὰ καλὰ πράττειν καὶ τὰ αἰσχρά, ὁμοίως δὲ καὶ τὸ μὴ πράττειν, τοῦτο δ' ἦν τὸ ἀγαθοῖς καὶ κακοῖς εἶναι, ἐφ' ἡμῖν ἄρα τὸ ἐπιεικέσι καὶ φαύλοις εἶναι.
Ética a Nicómaco, III.v.1-3

εἰ δὲ ταῦτα φαίνεται καὶ μὴ ἔχομεν εἰς ἄλλας ἀρχὰς ἀναγαγεῖν παρὰ τὰς ἐν ἡμῖν, ὧν καὶ αἱ ἀρχαὶ ἐν ἡμῖν, καὶ αὐτὰ ἐφ' ἡμῖν καὶ ἑκούσια.
Nichomachean Ethics, III.v.6

5. Aristotle, Nichomachean Ethics, III.v,17-20

εἰ δ' οὕτω, καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων αἱ ἐπιτιμώμεναι τῶν κακιῶν ἐφ' ἡμῖν ἂν εἶεν. εἰ δέ τις λέγοι ὅτι πάντες ἐφίενται τοῦ φαινομένου ἀγαθοῦ, τῆς δὲ φαντασίας οὐ κύριοι,
Nichomachean Ethics, III.v.17


εἰ οὖν, ὥσπερ λέγεται, ἑκούσιοί εἰσιν αἱ ἀρεταί ̔καὶ γὰρ τῶν ἕξεων συναίτιοί πως αὐτοί ἐσμεν, καὶ τῷ ποιοί τινες εἶναι τὸ τέλος τοιόνδε τιθέμεθἀ, καὶ αἱ κακίαι ἑκούσιοι ἂν εἶεν: ὁμοίως γάρ.
Nichomachean Ethics, III.v.20


Capítulo 1.4 - A Filosofia Capítulo 1.6 - Os Cientistas
Início Parte Dois - Conhecimento
Normal | Professor | Pesquisador